De Kleur van Vrijheid

Louis Orban en Bert Arnold

Het verhaal over de kleur van vrijheid begint in het zomerse dal tussen twee virale golven met een telefoontje van mijn vriend Louis. We hadden in pre-pandemische tijden afgesproken om een tentoonstelling samen te stellen rond het thema vrijheid, gelijkheid en broederschap.

Louis had al een aantal werken rond dat thema klaar.” De wedergeboorte van Jeanne D’ Arc”, een schilderij over de omstreden opvoering van de opera onder regie van Bruno Castelluci in de Munt, gaat over vrijheid. De vrijheid om een naakte Jeanne op de scene te zetten, maar ook over de veroordeling van het historische personage omdat ze de vrijheid nam om mannenkleren te dragen.

“Witte lakens voorspellen de dood” is vernoemd naar een song van de Antwerpse cultband ”De Plastic Bags”. Op het schilderij het bed van Robespierre, die daags nadat hij verse witte lakens had opgelegd, van zijn bed werd gelicht en gearresteerd. De man die met de Franse revolutie het rijk der gelijkheid aankondigde en velen tot guillotine veroordeelde, onderging wat later hetzelfde lot. Iedereen gelijk in de dood.

De mensen op het schilderij “My Lai” lijken op het eerste gezicht te slapen, maar ze zijn neergeschoten. Het bloedbad in het dorpje geldt als een van de gruwelijkste oorlogsmisdaden die Amerikaanse soldaten pleegde in Vietnam. Wat was de groepsdynamiek die tussen hen bestond en die hen tot de slachtpartij dreef? Broederschap?

Het schilderij van de kooikarpers in de Japanse vijver heeft een luchtiger thema: diversiteit. Het zijn allemaal kooikarpers, dus van een gelijke soort. Gelijkaardig, maar geen van hen is gelijk, ze zien er allemaal verschillend uit. Zijn ze gelijkwaardig of staat de gouden kooi het hoogste in de pikorde? Is diversiteit wel een luchtiger thema?

“De klimaatmars” heeft hetzelfde kleurenpalet als de kooikarpers, maar heeft een ander thema. We hebben de aarde niet geërfd van onze ouders, maar we hebben haar in bruikleen gekregen voor onze kinderen. Tijdens de klimaatmarsen hebben de kinderen hun ouders hier op attent gemaakt. We zullen allemaal een stukje individuele vrijheid moeten opgeven om solidair de klimaatdoelstellingen te bereiken.

Hoever reikt de individuele vrijheid? Moet elke seksuele voorkeur kunnen? Mogen kinderen misbruikt worden? Kan het dat bisschoppen die hierin betrokken waren als heiligen vereerd worden?

Louis belde om me te vertellen dat we in december 2020 zouden kunnen tentoonstellen in Out of a Box, het vrijzinnig ontmoetingscentrum in Antwerpen. Ik zei: “Louis, ik heb daar niet veel zin in, ik heb nog geen enkel werk gemaakt, mijn hoofd staat er op dit ogenblik niet naar want… er is een auto ons huis binnengereden”.

In de nacht van 24 juni 2020 reed een buur met zijn zware BMW druk telefonerend de achterbouw van ons huis binnen. Een klap als van een terroristische aanslag. De auto reed door de buitenmuur, ging dwars door een slaapkamer waar echtgenote en kleinkind sliepen, eindigde met zijn snuit in de gang.

De ravage was groot, gat in de muur, dak gelicht, ramen eruit gekanteld, deuren stuk, meubels tot brandhout herleid. Kleinkind en echtgenote kwamen er met de schrik vanaf. Toen Louis belde was het puin net geruimd. Zijn telefoontje zette me aan het denken, waarom zou ik van de nood geen deugd maken en in afwachting van heropbouw een atelier maken in de getroffen kamer.

Ik dacht na over de kleur van vrijheid, kocht doek en verf en ging aan de slag.

Trois couleurs is een filmtrilogie van de Poolse regisseur Kieślowski, bestaande uit Bleu (1993), Blanc (1994) en Rouge (1994). De drie films zijn genoemd naar de kleuren van de Franse vlag en zijn gebaseerd op de beginselen van de Franse Revolutie (vrijheid, gelijkheid en broederschap) die deze driekleur symboliseert. Bleu heeft vrijheid als thema. Als Julie (rol van Juliette Binoche bij een auto-ongeval haar man en haar dochter verliest, verkoopt ze haar huis en verbreekt ze de banden met iedereen die ze kent om anoniem een nieuw leven te beginnen. Ze wil zich bevrijden van haar verleden. Blanc gaat over de ongelijkheid tussen een Poolse immigrant en zijn Franse vrouw. In Rouge staat het thema broederschap centraal, broederschap die ontstaat als drie levens mekaar kruisen.

Liberté, egalité, fraternité. De Franse vlag kent dus een kleur toe aan de beginselen van de Franse Revolutie: liberté  bleu, egalité blanc, fraternité rouge.

De kleur van vrijheid is dus blauw. Wit staat voor gelijkheid en rood voor broederschap.

De leuzen van de verlichting hadden al een kleur, maar er bestaat geen symbool voor vrijheid, geen symbool voor broederschap, maar wel een teken voor gelijkheid.

Inspiratie voor het symbool voor broederschap vond ik in de scriptie die mijn jongste dochter Mado  maakte over vrijmetselarij.

Mado is antropoloog en deed tijdens haar studies een etnografisch veldwerk over het maçonnieke inwijdingsritueel. Ze vergeleek deze initiatie met die van andere culturen en vond opvallende overeenkomsten.

Neofieten worden dikwijls in een broederketen opgenomen. Ze noemt deze kring een levende mandala, een cirkel van gelijken, waar niemand de eerste of de laatste is.

De cirkel dus als symbool voor broederschap. De broederketen, de cirkel van jongetjes en meisjes, een ketting van mensen die op die manier hun solidariteit uiten. Een levende mandala, waarin niemand de eerste of de laatste is.

De kleur van vrijheid is dus blauw, maar wat is het symbool van vrijheid? Een lesje fysica.

In de fysica kennen we het begrip vrijheidsgraden. In een driedimensionale ruimte heb je er zes. Je kan van links naar rechts, van voor naar achter, naar boven of naar beneden. Je kan ook op drie verschillende manieren roteren. Ik kan draaien rond mijn as, naar voren tuimelen of zijwaarts een radslag maken. Dat zijn er samen zes. Drie dimensies, zes vrijheidsgraden. Maar hoe zit dat in platland?

Flatland: Platland, een roman van vele dimensies is in 1884 geschreven door Edwin Abbott. Hij probeert de lezer op informele wijze de mogelijkheid (de wiskundige waarschijnlijkheid zelfs) van meerdere dimensies uit te leggen. Flatland volgt de avonturen van A Square (Een Vierkant), dat op een dag wordt bezocht door een cirkel (die eigenlijk een bol blijkt te zijn die als cirkel verschijnt in Platland) en die hem uit z’n tweedimensionale wereld tilt en hem meeneemt naar lijnland en Puntland om hem duidelijk te maken dat er meer dimensies zijn dan alleen de twee van Platland. Wanneer Vierkant aan de bol vraagt of er misschien zelfs meer dimensies bestaan dan de drie waar de bol vandaan komt, wordt deze boos en stopt vierkant weer terug in zijn tweedimensionale wereld. Zoals het tweedimensionale vierkant zich moeilijk kan inbeelden dat er een derde dimensie bestaat kan de driedimensionale bol zich niet inbeelden dat er een vierde dimensie zou bestaan.

Flatland raakt wat in de vergetelheid, maar wordt terug opgepikt als Einstein zijn relativiteitstheorie publiceert. Het concept van een vierde dimensie krijgt door Einstein een ruimere bekendheid. Vanaf dan krijgt Flatland literaire spin-offs als Sphereland, Flatterland, Spaceland en An Opera in Flatland. Het werd verschillende keren verfilmd. In de laatste versie krijgt vierkant de stem van Martin Sheen. Als klap op de vuurpijl duikt Flatland op in een aflevering van de Big Bang Theory als Sheldon zegt dat het een van zijn favoriete imaginaire bestemmingen is.

Het vierkant is het symbool voor vrijheid geworden. Het woont in Platland, daar heeft het drie vrijheidsgraden. Het kan naar links en naar rechts bewegen, naar voor en naar achter en rond zijn as draaien, maar kan niet uit zijn vlak. Het vierkant droomt ervan om ooit een kubus te worden en in driedimensionaal ruimteland te wonen, waar het zes vrijheidsgraden heeft. Maar ondertussen is het blij dat het geen punt is en in Lijnland leeft, daar zou het maar één vrijheidsgraad hebben en alleen vooruit of achteruit kunnen. Nog erger hebben de inwoners van Puntland geen enkele vrijheidsgraad, ze kunnen niet bewegen.

De triptiek vrijheid, gelijkheid en broederschap was af. De strijdkreten van de Franse revolutie hadden niet alleen kleuren, maar ook symbolen. Hier had ik kunnen stoppen, maar dat lukte niet. Ik vroeg me af of de symbolen sterk genoeg waren om het zonder kleur te stellen.

Ik stelde me voor dan ik behoorde tot een groepje revolutionairen die het gedachtengoed van de verlichting wilde uitzaaien over de hele wereld. Hun bijbel was de Universele verklaring van de rechten van de mens. Als militant van die groepering zou ik de symbolen van vrijheid, gelijkheid en broederschap overal op de muren willen schrijven. Ik zou stiekem en snel overal onze boodschap willen achterlaten, gekrast in hout, getekend in zand, gekalkt op muren.

Vrijheid! Gelijkheid! Broederschap!

Als ik ze naast mekaar hing, zag ik dat er nog iets anders stond.

Een vierkant is gelijk aan een cirkel. Een wiskundige vloek, een verkrachting van geometrie, de oorzaak van een mathematische depressie. Maar als je gelijk vervangt door gelijkwaardig of gelijkaardig dan klopt het weer wel, een vierkant en een cirkel zijn niet hetzelfde maar zijn allebei wel vlakke figuren en dus gelijkaardig of gelijkwaardig.

De stelling dat een vierkant gelijkwaardig is aan een cirkel zou bij een Platlander op verontwaardigd hoongelach onthaald worden. Platland in namelijk een klassenmaatschappij, hoe meer hoeken je hebt hoe hoger je klasse. Ons vierkant behoort tot de middenklasse, vijfhoeken, zeshoeken en hogere polygonen behoren tot de adel. Cirkels hebben een oneindig aantal hoeken en bekleden de hoogste functies.

Als we niet naar figuren kijken maar naar symbolen staat er nog iets anders. Vrijheid is broederschap, wat al tot nadenken kan stemmen. Als we -zoals dikwijls gebeurt – het woordje broederschap vervangen door solidariteit dan staat er vrijheid is solidariteit.

Sommige vormen van solidariteit ervaren mensen als beperking van hun individuele vrijheid, Ze willen vrij zijn van bemoeienissen vooral van overheidsbemoeienis. Ze willen niet bijdragen aan een centraal geregelde gezondheidzorg, geen geld geven voor georganiseerde sociale zekerheid, zo weinig mogelijke belastingen betalen. Maar er bestaat misschien niet alleen individuele vrijheid, maar ook zoiets als collectieve vrijheid en die kan mogelijk niet zonder solidariteit. De roep naar vrijheid tijdens de Franse revolutie ging over bevrijding van dwang, bevrijding van overheersing, bevrijding van ziektes, bevrijding uit armoede. Zodat we ons inderdaad kunnen afvragen of de collectieve vrijheid groter is als er meer solidariteit is.